Secondhand embarrassment: waarom je je schaamt voor een ander

Je kijkt een tv-programma en iemand zegt iets verschrikkelijk onhandigs. Je hart bonkt, je gezicht wordt rood en je wil het liefst wegkijken, terwijl jij zelf helemaal niets verkeerds hebt gedaan. Dat is secondhand embarrassment: je voelt schaamte namens iemand anders, alsof het jou zelf overkomt. Het is een echt, herkenbaar gevoel dat veel mensen kennen en het heeft alles te maken met hoe goed je je in een ander kunt inleven.

Wat is secondhand embarrassment precies?

Secondhand embarrassment is het gevoel van schaamte dat je krijgt als je ziet of hoort dat iemand anders in een pijnlijke of gênante situatie terechtkomt. Je bent zelf geen onderdeel van de situatie, maar je voelt het toch. Het maakt niet uit of die andere persoon zich zelf schaamt of niet. Jij ervaart de schaamte voor hen.

Dit verschijnsel heeft ook andere namen. Wetenschappers noemen het “vicarious embarrassment” of “empathetic embarrassment”. In het Duits bestaat het woord Fremdscham, wat letterlijk “vreemde schaamte” betekent. In het Spaans spreekt men wel van vergüenza ajena, wat vertaald “Spaanse schaamte” wordt genoemd. Het gevoel bestaat dus in veel culturen en heeft overal een naam gekregen.

Hoe werkt dit gevoel in je hersenen?

Secondhand embarrassment heeft alles te maken met inlevingsvermogen, ook wel empathie genoemd. Als je iemand ziet struikelen, schrikken je hersenen even mee. Je spiegelneuronen, de hersencellen die betrokken zijn bij het begrijpen van andermans gedrag en gevoelens, reageren op wat je ziet. Je brein doet alsof jij zelf in die situatie zit.

Hoe sterker je empathie, hoe heftiger dit gevoel kan zijn. Mensen die goed zijn in het begrijpen van andermans emoties, hebben ook vaker en intenser last van dit soort meegevoelde schaamte. Het is dus eigenlijk een teken dat je goed bent in het inleven in anderen, al voelt dat op het moment zelf misschien niet als een compliment.

Wanneer voel je het het sterkst?

Secondhand embarrassment treedt op in allerlei situaties. Hieronder een aantal veelvoorkomende voorbeelden:

• Iemand maakt een flauwe grap en niemand lacht.
• Een acteur in een serie zegt iets gênants en de situatie loopt volledig uit de hand.
• Een collega zet zichzelf onbewust voor schut tijdens een vergadering, bijvoorbeeld door zijn microfoon niet te dempen op het verkeerde moment.
• Iemand danst of zingt enthousiast terwijl anderen om hen heen kijken.
• Een presentator vergeet zijn tekst of maakt een opvallende fout op televisie.

Bij series en films is dit gevoel heel herkenbaar. Veel mensen slaan scènes over of kijken weg als een personage iets gênants doet. Ze kunnen het letterlijk niet aanzien, ook al weten ze dat het nagespeeld is.

Maakt het uit of de ander zich zelf schaamt?

Nee, en dat maakt secondhand embarrassment bijzonder. Onderzoek naar vicarious embarrassment laat zien dat jij je kunt schamen voor iemand die zich zelf nergens iets van aantrekt. Stel dat iemand vol overgave een liedje zingt in een drukke ruimte terwijl hij of zij er duidelijk plezier in heeft. De persoon zelf heeft geen last van het moment. Maar jij als toeschouwer voelt misschien je wangen gloeien.

Dit laat zien dat het gevoel volledig van jou komt, niet van de situatie zelf. Het gaat om hoe jij de situatie leest en hoe jij die op jezelf projecteert.

Wat kun je doen als je er veel last van hebt?

Sommige mensen ervaren secondhand embarrassment zo sterk dat het hun dagelijkse leven beïnvloedt. Ze vermijden bepaalde programma’s, kijken weg van sociale situaties of voelen zich lichamelijk ongemakkelijk. Als je hier veel last van hebt, zijn er een paar dingen die kunnen helpen:

• Herinner jezelf eraan dat jij niet degene bent in die situatie. Het gevoel is echt, maar de schaamte is niet van jou.
• Maak bewust onderscheid tussen wat jij voelt en wat de andere persoon voelt. Vraag jezelf af: schaamt die persoon zich eigenlijk zelf?
• Accepteer dat het gevoel er is. Wegduwen werkt zelden. Even diep ademhalen en het laten passeren helpt beter.
• Praat erover met anderen. Veel mensen herkennen het gevoel, en dat helpt om het minder groot te maken.
• Als het gevoel je echt belemmert, kan het helpen om met een psycholoog of therapeut te bespreken hoe je met intensieve empathie omgaat.

Is heel veel secondhand embarrassment een probleem?

Voor de meeste mensen is het gewoon een ongemakkelijk gevoel dat snel voorbijgaat. Maar voor een deel van de mensen is het zo sterk aanwezig dat het echt vervelend is. Ze vermijden films, sociale situaties of bepaald gezelschap. In zulke gevallen is het goed om te onderzoeken of er een verband is met een hoge gevoeligheid voor sociale normen of met een sterke neiging tot perfectionisme. Secondhand embarrassment kan dan een signaal zijn dat je jezelf en anderen heel nauwlettend beoordeelt op gedrag.

Toch is het gevoel op zichzelf geen stoornis of aandoening. Het is een menselijke reactie, een uitvloeisel van empathie. Zolang het je leven niet ernstig in de weg staat, hoef je er niets mee te doen.

Veelgestelde vragen

Waarom voel ik secondhand embarrassment, maar mijn vriend of vriendin bijna nooit?

Hoe sterk je secondhand embarrassment voelt, hangt af van hoe goed je je kunt inleven in anderen. Mensen met een hoog inlevingsvermogen ervaren dit gevoel sterker en vaker. Dat verschil is heel normaal. Het zegt niets over wie gevoeliger of beter is, alleen dat mensen verschillend reageren op sociale situaties.

Kan ik secondhand embarrassment voelen voor iemand die ik helemaal niet ken?

Ja, absoluut. Je hersenen reageren op de situatie, niet op de relatie die je met iemand hebt. Je kunt je dus net zo goed schamen voor een vreemde op televisie als voor een goede vriend. Soms is het zelfs makkelijker om mee te voelen met een onbekende, omdat je er geen oordeel van die persoon zelf bij verwacht.

Wat is het verschil tussen secondhand embarrassment en medelijden?

Medelijden voel je voor iemand, maar je staat er als het ware buiten. Je ziet dat iemand het moeilijk heeft en vindt dat naar voor diegene. Bij secondhand embarrassment voel je het alsof het je zelf overkomt. Je ervaart de schaamte mee, niet alleen de observatie ervan. Dat maakt het ongemakkelijker en fysiek voelbaarder.

Komt secondhand embarrassment vaker voor bij vrouwen dan bij mannen?

Uit onderzoek naar vicarious embarrassment blijkt dat mensen die van zichzelf vinden dat ze goed zijn in empathie, vaker dit gevoel rapporteren. Of dit verschil echt geslachtsgebonden is, is niet duidelijk aangetoond. Het gevoel komt voor bij mensen van alle geslachten en leeftijden.